Głos Lipnicki

Przedmowa

Za nami kolejny miesi�c kopalnianych rozgrywek. Nasza gmina jest w tej szcz�liwej sytuacji, �e najprawdopodobniej unikn�li�my "wolnej amerykanki": kopania wsz�dzie i za wszelk� cen�. To nie tylko nasza zas�uga. W tym miejscu i na naszych �amach dzi�kuj� tym wszystkim, kt�rzy wspierali nas swoim dzia�aniem i s�owem. Wiem, �e wielu z Was pragnie zachowa� swoj� anonimowo��, dlatego nie b�d� nikogo wymienia� z imienia i nazwiska. Wystarczy, �e wiemy o sobie. Raz jeszcze: DZI�KUJ�!!!
Obecny, wakacyjny numer jest odmienny od pozosta�ych. Przedstawiamy w nim kolejny g�os przeciwko pomys�owi rozkopania naszej rodzinnej miejscowo�ci, so�ectwa i gminy. G�os cz�owieka st�d, z rodu, kt�rego korzenie si�gaj� g��biej ni� owe, mityczne 500 lat, przytaczane w dyskusji o kopalniach jako argument za nimi i nieodwracalnym przekszta�ceniem �rodowiska. Mamy szcz�cie go�ci� na naszych �amach Kaszub�, cz�owieka wywodz�cego si� z naszej gminy, krewnego wielu z naszych Czytelnik�w. Napisa� do nas cz�owiek niezwykle pracowity, profesor doktor habilitowany, z kt�rego zdaniem licz� si� na Pomorzu i w Polsce. Przedstawiamy naszym Czytelnikom artyku� profesora Cezarego Obrachta-Prondzy�skiego.
Pisze ostro, bo temat jest wa�ny i trudny. Bezkompromisowo rozprawia si� z wieloma mitami dotycz�cymi np. turystyki czy ekologii. Pokazuje, �e tworzenie kolejnych kopal� odkrywkowych w og�le nie powinien mie� miejsca u nas, w Lipnicy, �e powinni�my postawi� na rozw�j innych ga��zi gospodarki. Przyk�adem mo�e by� s�siaduj�ca z nami gmina Tuchomie, kt�ra jak ostatnio napisano w Dzienniku Ba�tyckim: "potr�jnie stawia na turystyk�".
Prosz�, wczytajcie si� uwa�nie w to, co profesor Obracht-Prondzy�ski napisa� dla Was. To bardzo wa�ny i cenny g�os.

Red. nacz. Jaromir A. �pio�ek

Interesy, "z�ote piaski", ptaki i ludzie, czyli o dylematach rozwojowych gminy Lipnica

Przyst�puj�c do wyra�enia opinii o jednym z najgor�tszych spor�w na ziemi bytowskiej ostatnich lat, czyli planowanego rozwoju kopalni kruszywa w gminie Lipnica, musz� zrobi� kilka zastrze�e�. Po pierwsze, w �aden spos�b nie jestem uwik�any w "interesy" kt�rej� ze stron. Ani nie b�d� czerpa� zysk�w z kopal�, ani te� nie b�d� cierpia� z powodu ich funkcjonowania. Mam wi�c luksus bycia zewn�trznym obserwatorem i mog� si� wypowiada� o tym sporze w spos�b obiektywny. Jednocze�nie jednak - po drugie - czuj� si� silnie emocjonalnie zwi�zany z Gochami. I to co si� tu dzieje nie jest mi bynajmniej oboj�tne. Po trzecie - staram si� patrze� na ten konflikt nie tylko z lokalnej, lipnickiej, perspektywy, ale te� wyci�ga� z niego nieco szersze wnioski. I od nich zaczn�.

Konflikt, czyli o sposobie toczenia debaty publicznej

        Pisz�c o konflikcie w Lipnicy musimy mie� �wiadomo��, �e podobnych spor�w w ca�ej Polsce jest mn�stwo. Oto dochodzi do wyra�nego napi�cia mi�dzy potrzebami rozwojowymi (tak, a nie inaczej definiowanymi), a ch�ci� ochrony �rodowiska przyrodniczego i kulturowego. Oczywi�cie, nasuwa si� tu od razu przyk�ad Rospudy czy te� niedawno opisywane na �amach "Newsweeka" kopalnie kruszywa na Mazurach. Ale i na ziemi bytowskiej mamy jeszcze konflikt w gminie Tuchomie zwi�zany z projektowan� budow� farmy wiatrak�w. Nie wiadomo te�, czy nie pojawi si� konflikt na tle rozbudowy wysypiska �mieci w Sier�nie. S� jednak tak�e przyk�ady dobrej wsp�pracy - cho�by porozumienie hydrolog�w z ekologami w sprawie regulacji rzeki Bytowy.
        W tym wszystkim jednak kwesti� niezwykle wa�n� jest jako�� debaty publicznej. Bo oto mamy zwykle do czynienia z konfliktem interes�w, w kt�rym to konflikcie wyst�puj� r�ne podmioty, kieruj�ce si� w�asnymi racjami. Tak jest te� w gminie Lipnica. S� w�a�ciciele grunt�w, kt�rzy chc� zarobi� na ich sprzeda�y lub dzier�awie. S� przedsi�biorcy, chc�cy wydobywa� kruszywo. S� firmy (budowlane, drogowe itd.), chc�ce mie� dost�p do bliskich zasob�w (a wi�c ta�szych). S� mieszka�cy, kt�rym kopalnie mog� utrudni� �ycie (ha�as, kurz itd.). S� mieszka�cy i inne osoby spoza gminy, kt�re widz� w kopalniach zagro�enie dla �rodowiska przyrodniczego i kulturowego. I s� wreszcie instytucje, kt�re uczestnicz� w procederze podejmowania decyzji - od gminy zaczynaj�c, na sejmiku ko�cz�c, oraz urz�dy konserwatorskie (a pewnie tych podmiot�w jest du�o wi�cej).
          Dla jasno�ci debaty nale�a�oby przede wszystkim precyzyjnie wyartyku�owa� interesy wszystkich ze stron i ich stanowiska. I postara� si� doj�� do tego, kto potencjalnie zyskuje (i w jakiej perspektywie czasowej), i kto ewentualnie traci (do tego wr�c� na ko�cu).
          Jak zawsze w konfliktach uczestnicz�cy w nich aktorzy przyjmuj� r�ne pozy, odwo�uj� si� do r�nych racji, mobilizuj� swoich sojusznik�w� Problem pojawia si� jednak wtedy, gdy kto�, kto ma ewidentnie interes ekonomiczny, nagle zaczyna si� odwo�ywa� do racji moralnych (takie przyk�ady za chwil� poka��). Albo wtedy, gdy osoba lub instytucja powo�ana do wyra�enia swojej opinii wyra�nie tego unika. W tym przypadku idzie mi przede wszystkim o jasne stanowisko w�adz gminy, kt�rych decyzja b�dzie kluczowa.
          Ot� przyst�puj�c do napisania tego tekstu postanowi�em przeczyta� wszystko, co do tej pory o tej sprawie napisano. I ze zdumieniem stwierdzi�em, �e poza nader lakonicznymi zdaniami w poszczeg�lnych artyku�ach, nigdzie nie ma jasnej wypowiedzi w�adz gminy, g��wnie w�jta. By�y artyku�y np. na �amach "Kuriera". S�dzi�em, �e w odpowiedzi na nie g�os zabierze w�a�nie w�jt lub kto� w jego imieniu.


Jak d�ugo jeszcze obowi�zywa� b�dzie u nas zasada:
"Nic nie s�ysze�, nic nie widzie�, nic nie m�wi�"?

          Nic! No to my�la�em, �e znajd� opis ca�ej sytuacji na stronach internetowych gminy. Opis, w kt�rym racje wszystkich stron zostan� przedstawione, gdzie poka�e si� uregulowania prawne, opisze szczeg�owo potencjalne zyski gminy z planowanych inwestycji... jednym s�owem da si� informacj� kompletn�, na podstawie kt�rej ka�dy b�dzie m�g� sobie wyrobi� w�asne zdanie i jednocze�nie b�dzie m�g� si� dowiedzie� na podstawie jakich przes�anek w�adze podj�y tak�, a nie inn� decyzj�.
          No tak - jak�e by�em naiwny! Na stronach internetowych (lito�ciwie pomin� ich jako�� i "zasobno��") nie by�o na ten temat nic (nie ma tam zreszt� ani strategii, ani danych z planu zagospodarowania, ani...! Komunikat jest wi�c czytelny - w�adze gminy w �aden spos�b nie zadba�y o udost�pnienie kompletnej informacji swoim obywatelom. Oczywi�cie, odbywa�y si� spotkania dyskusyjne, ale si�� rzeczy maj� one charakter raczej ograniczony, a i atmosfera cz�sto nie pozwala na g��bsze wyra�enie swoich racji.
        Od lat potarzam, �e jedn� z najwa�niejszych s�abo�ci naszych samorz�d�w jest nieumiej�tno�� i wr�cz niech�� do prowadzenia debaty publicznej, zw�aszcza je�li sprawa dotyczy kwestii dra�liwych. Przyk�ad lipnicki to tylko potwierdza. A jeszcze mocnej podkre�la to zupe�nie nieuzasadniona reakcja na inicjatyw� oddoln� wydawania ad hoc w�asnej gazetki przez przeciwnik�w tych inwestycji. Straszenie s�dem itp. dzia�ania pokazuj� jak ci�gle niewielkie jest zrozumienie zasad demokracji lokalnej. Gdyby kto� abstrahowa� od chwilowego konfliktu i gry interes�w to w takiej inicjatywie ujrza�by element bardzo pozytywny, bo dzisiaj trudno jest ludzi zmobilizowa� do aktywno�ci, dzia�ania, zaanga�owania w sprawy lokalne. Ka�da wi�c taka inicjatywa powinna by� przez w�odarzy traktowana jako rzecz cenna. Nawet je�li si� tu niezbyt pochlebnie o w�adzy poszczeg�lni autorzy wyra�aj�.

Pytania o priorytety rozwojowe

          Strategia "chowania g�owy w piasek" niczego nie da. Tego problemu nie da si� przeczeka� czy przemilcze�. Zbyt mocno ka�da ze stron si� ju� zaanga�owa�a. A poziom emocjonalnego pobudzenia jest tak wysoki, �e si�ga si� po argumenty z pogranicza szanta�u, �e wspomn� o s�ynnym ju� li�cie p. Gintera gro��cego, �e w razie odmowy wybuduje pod Lipnic� dom, w kt�rym leczy� si� b�d� niepe�nosprawni umys�owo i chorzy na AIDS. Taki list oczywi�cie ujawnia tylko poziom moralny jego autora i jego stosunek do ludzi, kt�rymi postanowi� postraszy� lipnick� spo�eczno��, ale jednocze�nie ujawnia stopie� zdeterminowania. Wiadomo - nikt nie lubi traci� i nikt nie lubi, gdy mu si� z r�ki wymyka tak zyskowny projekt. Problem polega tylko na tym, �e w�adze gminy w swoich decyzjach nie powinny kierowa� si� interesem takiego czy innego przedsi�biorcy, ale racjami znaczenie wa�niejszymi, czyli interesem ca�ej wsp�lnoty, kt�r� reprezentuj�.
          Tu jednak dotykamy kwestii zasadniczej - co jest tym interesem? �lad�w jego zdefiniowania powinni�my szuka� w dotychczasowej praktyce gospodarowania oraz w dokumentach programowo-strategicznych. Gdyby si�gn�� do tych drugich (Plan rozwoju lokalnego dla gminy Lipnica na lata 2004-13) to tam o rozwoju kopalnictwa nie ma nic. Albo wi�c dokument ten ma s�u�y� "sobie a muzom", albo te� jest obowi�zuj�cy, wi�c wszystkie tego typu pomys�y powinny by� z g�ry odrzucane. Albo te� w�adze powinny przyst�pi� do jego aktualizacji i priorytety rozwojowe przestawi� na inne tory.
          A co z praktyk� gospodarowania? W swoim artykule na �amach "Kuriera" p. Adamczyk napisa�, �e nie chce, aby gmina sta�a si� "skansenem". To zrozumia�e i szlachetne pragnienie. My�l� sobie jednak, czy aby na pewno rozw�j kopalni kruszywa jest w�a�ciwym przedsi�wzi�ciem modernizacyjnym?

Czy takiej modernizacji gminy Lipnica oczekuj� jej mieszka�cy?

          Przygl�dam si� rozwojowi kopalni w Ostrowitem od pocz�tku jej powstania, ale niechby mi kto� pokaza�, jaki to efekt modernizacyjny przynios�a ona na terenie Goch�w! Jak� to inwestycj�, przedsi�wzi�cie, inicjatyw� prorozwojow� wspar�a, wymy�li�a, zrealizowa�a... Innymi s�owy - czy dzi�ki funkcjonowaniu tej kopalni sta�y si� Gochy bardziej nowoczesne, jako�� ycia si� podnios�a? I sk�d nadzieja, �e nast�pne kopanie da�yby taki modernizacyjny efekt? Bardzo to naiwne, bo tego typu kopalnictwo jest elementem gospodarki ekstensywnej, bardzo obci��aj�cej dla �rodowiska i dla ludzi. I zupe�nie nie przek�ada si� na popraw� warunk�w �ycia.
          W tym miejscu wr�c� jeszcze na chwil� do wspomnianego mieszania argument�w ekonomicznych z moralnymi. Ot� p. Adamczyk napisa� na �amach "Kuriera" m.in.: "Czasy si� jednak zmieniaj�. Zawsze wierni Ko�cio�owi Katolickiemu, tradycji i pracowito�ci Kaszubi stawiali sobie za wz�r biblijnego s�ug�, kt�ry umiej�tnie potrafi� pomno�y� powierzone mu talenty. Pami�tali r�wnie�, co sta�o si� ze s�ug� krn�brnym i gnu�nym. Dlaczego wi�c i my mamy zmarnowa� nasz� szans� na rozw�j gospodarczy i lepsz� przysz�o��?". Innymi s�owy - kto� kto b�dzie przeciw kopalniom zachowa si� jak biblijny s�uga krn�brny, nie dbaj�cy o w�asn� ziemi�. Musz� przyzna�, �e bardzo mnie irytuje ten typ moralizatorstwa. Uczciwiej jest m�wi�: mam pomys� i chc� na nim zarobi�. A podpieranie si� Bibli� i Ko�cio�em jest bardzo nieeleganckie.

Czy turystyka jest lekiem na ca�e z�o?

          W dyskusji wok� kopalni wraca nieustannie postrzeganie turystki jako alternatywnego wzorca rozwoju. Zwolennicy takiego rozwi�zania m�wi�: mamy walory �rodowiskowe, ciekaw� histori� i kultur�, nale�y je wi�c uczyni� naszym atrybutem rozwojowym (tak to zreszt� zosta�o zawarte w przywo�anym ju� dokumencie strategicznym rozwoju gminy).
          Z kolei przeciwnicy pisz� o turystyce bardzo krytycznie. Znowu przywo�am tu tekst p. Adamczyka, bo on jest niemal wzorcowy dla tego typu argumentacji: "Osobi�cie dumny jestem z tego, �e go�cinni mieszka�cy naszej gminy bardzo sprzyjaj� turystom z r�nych stron kraju, jednak pomys� stworzenia tu zamkni�tego skansenu na terenie ca�ej gminy Lipnica uwa�am za chybiony.

Oazy "zamkni�tego skansenu" na terenie naszej gminy przyci�gaj� spragnionych wypoczynku
i ca�kiem nie�le na siebie zarabiaj�.

          Sezon turystyczny w naszej gminie trwa tylko dwa miesi�ce, a przy niesprzyjaj�cej wakacyjnej pogodzie nawet kr�cej. Trudno jest wykaza� ekonomiczne korzy�ci dla mieszka�c�w p�yn�ce z dzia�alno�ci turystycznej. Zdziwi�bym si�, gdyby chocia� jedna rodzina w gminie Lipnica potrafi�a ca�orocznie utrzyma� si� z us�ug turystycznych. Propagowana agroturystyka ko�czy si� zazwyczaj pozostawionymi g�rami �mieci w rowach, lasach i nad jeziorami. Po letnim sezonie woda w jeziorach jest wr�cz t�usta po sma�onych na brzegu frytkach i innych posi�kach, a piasek na pla�ach wymieszany jest z popio�em i w�glem po ogniskach. Go�cie zawsze przyje�d�aj� z pe�nym baga�nikiem zaopatrzenia z r�nych hipermarket�w (bo taniej), tak �e sprzeda� wiejskiego jajka czy chocia�by litra mleka przez gospodarza graniczy z cudem. Wielu turyst�w przyje�d�a w nasze strony wy��cznie w celu dorobienia zbieraniem grzyb�w czym mocno konkuruj� z miejscowymi. C�, czasy letnik�w pomagaj�cych rolnikowi przy �niwach min�y bezpowrotnie. Ci�ko jest te� os�dzi�, czy korzy�ci� dla gminy Lipnica s� nowo budowane nad jeziorami domki letniskowe. Dzia�ki rekreacyjne s� zazwyczaj grodzone do samej wody, ograniczaj�c swobodne przej�cie wzd�u� brzegu jeziora. Ch�tnie tworzone nad jeziorami nowe posesje s� trwale wype�niane "budowlanym folklorem". Za wnoszone do gminnej kasy skromne, kilkusetz�otowe podatki w�a�ciciele tych posesji (nie wszyscy) ��daj� wartych tysi�cy z�otych us�ug komunalnych. Jak s�dzicie, drodzy Czytelnicy, czyim kosztem ma si� to odbywa�?"
          Ka�dy z przywo�anych argument�w powy�ej mo�na jednak bez problemu obali�. Bo niby dlaczego rozw�j turystyki mia�y oznacza� uczynienie z gminy skansenu? Wr�cz przeciwnie, turystyka jest najbardziej dynamicznie rozwijaj�c� si� ga��zi� us�ug, ogromnym rynkiem, przyczyniaj�cym si� do rozwoju ca�ych obszar�w. Sezon turystyczny trwa kr�tko - to prawda. Tak si� dzieje w ca�ej Polsce i ostatnie badania pokazuj�, �e si� on ci�gle skraca. To jednak jeszcze nie oznacza, �e nie warto inwestowa� w turystyk�. Poza tym warto si� zastanowi�, czy i co zrobili�my dla jego przed�u�enia? Odsiecz wiede�ska to jeszcze zbyt ma�o. Jak promujemy w�asne walory historyczne i kulturowe? Gdyby kto� chcia� si� w Internecie dowiedzie� czego� o specyfice i wyj�tkowo�ci tej ziemi, to co znajdzie? Gdzie b�dzie m�g� co� przeczyta� o historii Goch�w - czy kupi co� na miejscu? (Na marginesie podkre�l�, �e od lat w�adze gminy nie reaguj� na ofert� przygotowania monografii dziej�w i kultury Goch�w licz�c pewnie, �e "samo si� zrobi").
          Turystyka to nie jest �atwy kawa�ek chleba. Znacznie �atwiej zarobi� kopi�c �wir. Co do tego nie ma w�tpliwo�ci. Bo tury�cie trzeba co� zaproponowa�. Tymczasem jak to wygl�da w Lipnicy? Nie mamy pogody jak w Grecji, zabytk�w jak we W�oszech i infrastruktury jak w Hiszpanii. Ale na pewno mamy walory przyrodnicze podobne jak w Kartuskiem, pogod� jak w s�siedniej gminie Chojnice, a zabytkami i kultur� mo�emy konkurowa� z ka�d� gmin� na Pomorzu. To dlaczego tam przemys� turystyczny kwitnie, a tu nie? Mo�e wi�c warto porozmawia� o tym, co i jak zrobi�, aby turyst� przyci�gn��, a nie narzeka�, �e zostaj� po nich �mieci (a czy to aby tury�ci wywo�� mieci po remontach do las�w?), �e robi� zakupy poza gmin�, buduj� paskudne domki (ciekawe, kto projekty zatwierdza?) i wynosz� nam grzyby z lasu.

Czy te eternitowe p�yty
zawieraj�ce rakotw�rczy azbest,
zalegaj�ce nad B�otem Wo�kosk,
przywie�li ze sob� tury�ci
z Warszawy ?

          Tym sposobem argumentacji mo�na wszystko o�mieszy� i skompromitowa�. Poza tym pami�tajmy, �e turysta tury�cie nier�wny.
          Czym inny jest turysta, kt�ry okazjonalnie zawita w nasze strony na kilka dni, a kim innym kto�, kto sobie pobuduje tutaj chat�. Taki turysta do�� szybko wsi�ka w miejscowe �rodowisko i bywa, �e staje si� gor�tszym lokalnym patriot� ni� niejeden miejscowy.
          Poza tym dlaczego dyskusja obraca si� w zakl�tym tr�jk�cie rozwojowym: rolnictwo (wiadomo, "wy�y� si� nie da"), kopalnie i turystyka? My�l�, �e rozw�j ten m�g�by by� (i ju� w du�ej mierze tak jest) oparty na bogatszej i bardziej r�norodnej ofercie us�ugowej, drobnego przemys�u, handlu...

Ekologia i inne sprawy

          Na koniec trzeba przywo�a� argumenty ekologiczne. Czyni� to w takiej kolejno�ci, poniewa� ich powa�anie jest odwrotnie proporcjonalne do znaczenia. Nie mam w�tpliwo�ci, �e nale�y uczyni� wszystko aby zachowa� wyj�tkowy ekosystem w okolicach Lipnicy. I jednocze�nie s�ysz� ca�y czas argumenty: a co tam par� gap�w czy mew�w!

Najpierw wygin� ptaki,
na nas czas przyjdzie p�niej...

          Ile� w tym niefrasobliwo�ci, niewiedzy i niech�ci do "problemu" blokuj�cego dost�p do �atwych pieni�dzy. Tymczasem zastanawiam si�, dlaczego w Bia�owie�y potrafi� zorganizowa� ca�e wyprawy dla turyst�w chc�cych podgl�da� ptaki z odleg�o�ci przez lornetki, a u nas nikt nigdy nie zaproponowa� takiej us�ugi nad Trzebielskiem?
          Nie bardzo rozumiem sk�d wyp�ywa ten lekcewa��cy stosunek do przyrodniczego dziedzictwa naszej ziemi? Dlaczego pomijane bywaj� argumenty przyrodnik�w (badaczy i ludzi od ochrony przyrody), wskazuj�cych na niew�tpliwie negatywny wp�yw planowanych inwestycji? Sk�d �atwo�� przyjmowania argument�w o rekultywacji wyrobisk kopalnianych, skoro wystarczy pojecha� do Ostrowitego i zobaczy�, jak to naprawd� wygl�da (a je�li komu� ma�o niech jedzie pod Wdzydze) ? Dlaczego tak �atwo przechodz� zwolennicy kopal� do porz�dku dziennego nad problem opadania w�d gruntowych (jezioro Borzyszkowskie nie jest tu przestrog�?)
          Wreszcie nie rozumiem sk�d taka �atwo�� wyzbywania si� ziemi? Pieni�dze ze sprzeda�y szybko si� ulatniaj� i za jaki� czas nie b�dzie ani ich, ani ojcowizny. I to w czasach, gdy ziemia staje si� najlepsz� lokat� kapita�u. Tak si� zreszt� dzieje nie tylko w gminie Lipnica - niestety.
          W gruncie rzeczy to, z czym mamy do czynienia w Lipnicy to typowy konflikt, w kt�rym interesy do�� w�skiej grupy (przedsi�biorcy plus w�a�ciciele ziemi) k��ci si� z interesem wsp�lnoty. Trzeba w takiej sytuacji zawsze rozwa�y�, co komu s�u�y i czyj interes jest nadrz�dny. W warunkach demokracji wydaje si�, �e powinien przewa�a� punkt widzenia wsp�lnoty. Zyski z kopalni b�d� ograniczone do w�skiej grupy i raczej kr�tkotrwa�e (g�ra 20 lat). Co do zysk�w dla gminy istnieje wiele w�tpliwo�ci - nikt nigdy nie przedstawi� wiarygodnych wylicze�, jakie wp�ywy nap�yn� do gminnej kasy i na co zostan� przeznaczone. Podobnie z planowanymi miejscami pracy - czy aby te wszystkie obietnice nie s� pisane palcem po wodzie? Z kolei straty s� gwarantowane - ha�as, kurz, obci��enie transportem, obni�enie poziomu w�d, zniszczenie obszar�w l�gowych ptactwa, a przede wszystkim zniszczenie unikatowych walor�w krajobrazowych, s�owem wszystkiego tego, co w d�u�ej perspektywie czasowej mo�e stanowi� podstawowy zas�b prorozwojowy.
          Pytanie jest takie - czy my�limy kategoriami kr�tkotrwa�ego interesu okre�lonej grupy os�b, czy my�limy kategoriami d�ugotrwa�ego interesu ca�ej spo�eczno�ci? Wyb�r wydaje si� do�� oczywisty. Jednak przebieg dyskusji w gminie pokazuje, �e wcale tak nie jest.

prof. dr hab. Cezary Olbracht-Prondzy�ski
dyrektor Instytutu Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa
Uniwersytetu Gda�skiego
oraz sekretarz Instytutu Kaszubskiego

--> Komentarze na forum